Fragment dotyczący Ornety z niemieckiej książki z roku 1926.
1. Informacje ogólne.
Wormditt (Orneta), w powiecie Braunsberg (Braniewo), został założony w roku 1312 przez księcia biskupa Eberharda z Nysy i leży nad rzeką Drewenz (Drwęcą).
Spis ludności wykazał w roku 1900 – 5592 mieszkańców, w roku 1910 – 5549, a w roku 1925 – 6105 mieszkańców. Obszar miasta wynosi 3450 hektarów.
2. Sprawy personalne.
Burmistrz Otto Fedtke pełni urząd od 1 października 1919 roku. Zastępcą burmistrza jest od 25 kwietnia 1925 roku kupiec Josef Klawki.
Administracja miejska zatrudnia 14 urzędników i 5 pracowników etatowych. Do obowiązków skarbnika miejskiego należą sprawy finansowe i leśne. Za miejską kasę odpowiedzialny jest rachmistrz kasy miejskiej.Sprawami wodociągów, kanalizacji, rzeźni miejskiej i elektryczności zajmuje się mistrz budowlany miasta.
Jako kierownik biura odpowiedzialny za ogólne sprawy administracyjne, opiekę społeczną, urząd stanu cywilnego i ewidencję ludności działa główny sekretarz miejski.
Do służby policyjnej – zarówno dziennej, jak i nocnej – zatrudniono jednego asystenta policyjnego oraz czterech pomocników policyjnych.
Istnieją następujące komisje (deputacje):
- komisja budowlana
- komisja rewizyjna
- komisja kasowa
- komisja rzeźni
- kuratorium szkoły dokształcającej
- komisja wodna
- komisja oświetleniowa
- komisja transportowa
- komisja kwaterunkowa
- deputacja szkolna
- komisja mieszkaniowa
- komisja do kontroli żywności i poręczeń
- komisja upiększania miasta.
Miasto Wormditt (Orneta) posiada trzy miejsca w radzie powiatowej i jedno w zarządzie powiatu.
Inne urzędy w mieście to:
- sąd rejonowy (sędzia Buchholz)
- urząd policji (naczelny policmajster Viktor Czecotta)
- kolej państwowa (naczelnik dworca Rudolf Marx)
- inspekcja budowy kolei (inspektor kolejowy Albert Bader)
- urząd celny (starszy sekretarz celny **August Salowsky)
Instytucje kredytowe: oddział Banku Rzeszy, Bank Pruskiej Ziemi Wschodniej, Stowarzyszenie Kredytowe (Vorschußverein), Bank Ludowy (Volksbank) oraz **Kasa Centralna (Zentralkasse).
3. Zakłady i instytucje miejskie
Miasto posiada własne ujęcie wody (wodociągi) wraz z kanalizacją, elektrownię, łaźnię miejską oraz rzeźnię.
Ponadto do miasta należy rozległy kompleks leśny, a mianowicie lasy Oberheide, Meile i Schönheide o łącznej powierzchni 1629 hektarów.Roczny wyrąb drewna wynosi 4200 metrów sześciennych, dochód ze sprzedaży – 42 000 marek Rzeszy, a nadwyżka zysku – 28 000 marek Rzeszy.
Znajdujące się w mieście cmentarze są własnością odpowiednich parafii kościelnych*.
4. Sprawy szkolne i kościelne
Miejska wyższa szkoła dla chłopców i dziewcząt naucza według programu humanistycznego gimnazjum kierowana jest przez dyrektora dr. Müllera. Obecnie uczęszcza do niej 205 uczniów i uczennic. Istnieje także jednooddziałowa szkoła powszechna dla katolickich chłopców i dziewcząt oraz dwuoddziałowa szkoła powszechna ewangelicka. Szkoły powszechne uczęszcza rocznie łącznie 720 dzieci. Dla dziewcząt z rodzin rolniczych istnieje szkoła gospodarstwa domowego prowadzona przez siostry katarzynki. W mieście znajduje się parafia katolicka i ewangelicka oraz synagoga dla społeczności żydowskiej.
5. Gospodarka i rachunkowość miasta
Budżet główny miasta w 1925 roku wyniósł 231 534 marek Rzeszy. Podatki dodatkowe w tym roku wynosiły: od nieruchomości 220%, od czynszów domowych 100%, od dochodów z działalności gospodarczej 450%, od kapitału handlowego 417%.
Dodatkowe dochody w 1925 roku: z gospodarki leśnej – nadwyżka 55 683 RM; wyższa szkoła chłopięca – dotacja 21 319 RM; wyższa szkoła żeńska – dotacja 7 501 RM; rzeźnia, wodociągi, kanalizacja i elektrownia – bez nadwyżki i bez dopłaty.
Miasto posiadało kapitał 43 000 RM, majątek nieruchomy 150 000 RM i zadłużenie 279 000 RM.
W 1900 roku budżet główny wynosił 60 000 RM, z czego gospodarka leśna przyniosła 18 000 RM nadwyżki, rzeźnia – brak zysku. W 1910 roku budżet główny wynosił 95 700 RM, nadwyżka z lasów 21 402 RM, szkoła chłopięca wymagała dotacji 4 785 RM.
Rzeźnia, wodociągi i kanalizacja – bez zysku.
Majątek nieruchomy 150 000 RM, majątek kapitałowy 204 800 RM, długi 60 000 RM.
Wyższa szkoła żeńska była do 1923 roku szkołą prywatną i dopiero wtedy została przejęta do budżetu miasta. Parafii miejskiej ani urzędu miejskiego duchownego nie ma.
6. Opieka społeczna i ubóstwo
Klasztor św. Katarzyny prowadzi tu filię, w której znajduje się sierociniec dla katolickich chłopców i dziewcząt, a także szpital św. Elżbiety będący własnością klasztoru. Majątek ziemski klasztoru obejmuje ok. 80 ha. Szpital św. Ducha i św. Jerzego jest fundacją przeznaczoną na zakwaterowanie starszych i potrzebujących ludzi. Do szpitala należy 250 ha lasów i gruntów rolnych. Sanatorium św. Andrzeja posiada cztery duże budynki, budynek dla personelu, zabudowania gospodarcze i własny kościół, przyjmując osoby niepełnosprawne i przewlekle chore. W opiece nad ubogimi, oprócz stowarzyszenia Caritas, działają także inne organizacje kobiece.
7. Budownictwo i inwestycje miejskie
W latach 1922–1925 miasto wybudowało halę gimnastyczną, łaźnię miejską oraz budynek dla miejskiej szkoły wyższej w stylu renesansowym.
W latach 1919–1925 miasto wybudowało 36 mieszkań czynszowych.
W latach 1921–1922 wybrukowano ulice: Dworcową (Bahnhofstraße) aż do rzeźni, Rynek, Kaiserstraße i Bürgermeisterstraße, dzięki czemu miasto prezentuje się odwiedzającym czysto i przyjaźnie.
Nowe projekty budowlane nie są planowane.
8. Komunikacja i połączenia
Dworzec w Wormditt (Ornecie) jest węzłem kolejowym. Prowadzą stąd linie do Królewca (Königsberg), Olsztyna (Allenstein), Lidzbarka Warmińskiego (Heilsberg) i Morąga (Mohrungen).
Linia kolejowa Wormditt–Schlobitten (Orneta–Słobity), która stworzy bezpośrednie połączenie z koleją wschodnią, zostanie wkrótce oddana do użytku.
Drogi bite prowadzą do: Braniewa – 40 km, Pieniężna (Mehlsack) – 15 km, Lidzbarka – 36 km, Dobre Miasto (Guttstadt) – 24 km, Pasłęka (Pr. Holland) – 32 km.
9. Różne informacje
Jedną z atrakcji miasta jest kościół św. Jana (St. Johanniskirche), ukończony w roku 1379.
Jest to trójnawowa gotycka bazylika z podwyższoną nawą główną, prostym zakończeniem prezbiterium od strony wschodniej i umiarkowanej wysokości wieżą od zachodu. Sto lat później został on powiększony o wieniec kaplic.
Ratusz (patrz ilustracja) został wzniesiony w roku 1376 w stylu gotyckim. Wieża zegarowa pośrodku ratusza mieści najstarszy dzwon Warmii, odlany – jak głosi inskrypcja – w 1384 roku. Wnętrze ratusza przebudowano w roku 1920 zgodnie z duchem współczesności. Sala posiedzeń z dawnymi kolumnami robi imponujące wrażenie.
Pierwotne arkady podcieniowe otaczające cały rynek zachowały się w całości z trzech stron.
Na północ od miasta, na wzgórzu, znajduje się ukończony w 1914 roku zakład dla epileptyków św. Andrzeja (St. Andreasberg). Kilka tygodni po uroczystym poświęceniu został on ostrzelany przez Rosjan.
W lesie szpitalnym wzniesiono kamień pamiątkowy (Russenstein) na pamiątkę ostrzału miasta z dnia 31 sierpnia 1914 r.
W pobliżu miasta rozciągają się piękne lasy iglaste, które stanowią doskonałe miejsce na spacery i wycieczki. Las szpitalny znajduje się zaledwie kilkaset metrów od dworca kolejowego. Na wschód od niego leży częściowo spalony w 1915 r. przez Rosjan kościół pielgrzymkowy w Krosnie (Krossen).
Szczególnie urokliwy jest kościół z dużym ogrodem parafialnym po południowej stronie miasta.
Przystanek kolejowy Oberheide umożliwia wygodne połączenie z Braniewem.
Na południu Orneta otoczona jest rozległym kompleksem leśnym, w którym w roku 1809 toczyły się walki między Francuzami a Rosjanami.
Po drugiej stronie wzgórz parafialnych znajdują się piękne lasy Górnego Kraju (Oberlandu).
Około 5 km od miasta leży jezioro Tastersee, otoczone lasami iglastymi – bardzo popularne miejsce wypoczynkowe dla mieszkańców Ornety i okolic.
